Kruudmoes

Gemeente: 
Wanneer: 
zomerperiode

Al sinds mensenheugenis wordt in Salland kruudmoes gegeten. Kruudmoes is een streekgerecht met als hoofdbestanddelen gort (pallegäste of gepelde gerst), karnemelk, spek, rookworst, rozijnen en verse kruiden ("kruud"). Veel gebruikte kruiden daarbij zijn kervel, peterselie, selderie, dille, venkelgroen, kruizemunt met donker blad ("broene Berend"), mint of zuring. Aan de toevoeging van het kruud in het recept heeft de kruudmoes zijn naam te danken. Kruudmoes wordt zowel warm, lauw als koud gegeten.

Harde werkers
In vroeger tijden werd kruudmoes gebruikt om de hardwerkende boeren op het land van een goede, stevige en voedzame hap te voorzien. De boerin ging rond het middaguur met een "panne" vol kruudmoes, gewikkeld in een keukendoek, naar de akker waar het maaien, hooien en binden plaatsvond. Zodra zij aankwam, werd het werk gestopt en ging men traditioneel in een kring zitten om met elkaar de kruudmoes te eten. Daarvoor had de boerin in haar mand ook kommen en lepels meegenomen.

Bottermarkt
Tegenwoordig wordt op de akkers, waar het handwerk is vervangen door werken met grote landbouwmachines, geen kruudmoes meer gegeten. In veel Sallandse gezinnen wordt nog wel een aantal keren per jaar, met name in de zomer, zelf kruudmoes gemaakt. Omdat ook dat zelf maken langzaam afnam, is in Raalte het initiatief genomen om op de Bottermarkt in de zomervakantie niet alleen oude ambachten te laten zien, maar ook kruudmoes te gaan verkopen. Veel mensen uit Raalte en omgeving halen tegenwoordig op de Bottermarkt hun portie kruudmoes en menig toerist proeft het gerecht daar voor het eerst. Dat dit een succesvolle aanpak is om een oud streekgerecht in stand te houden, blijkt wel uit de verkoopcijfers. Inmiddels wordt op de Bottermarkt per dag tussen de 300 en 400 liter kruudmoes verkocht.

Verspreidingsgebied
Ook in andere delen van Overijssel en in Gelderland wordt wel kruudmoes gegeten, maar de samenstelling verschilt per streek. Het gebied waar kruudmoes wordt gegeten is de streek langs de IJssel vanaf Doesburg tot in de Kop van Overijssel, en ook op de Veluwe. In de Kop van Overijssel noemt met het "gruunmoes", in de omgeving van Barneveld en Nijkerk praat men over "melkmoes" en op de Veluwe schrijft men kruudmoes als "kruutmoes". Soms at men in de zomer ook kruudmoes omdat er nog geen nieuwe aardappels waren en de oude aardappels ("jappels") rond die tijd minder van smaak werden.

Recept van de typisch Sallandse kruudmoes
Hieronder volgt het recept van de typisch Sallandse kruudmoes zoals die ook op de Raaltense Bottermarkt wordt verkocht.

Ingrediënten (voor 4 personen)
. 350 gram gort
. 250 gram rookspek
. een rookworst
. 250 gram gewelde rozijnen
. een paar takjes kervel en eventueel een paar takjes kruizemunt
. 2 liter karnemelk
. 2,5 liter water.

Voorbereiding
De gort een nacht weken in het water (men zet dat ’s avonds klaar om de volgende dag de kruudmoes te kunnen maken).

Bereiding
De geweekte gort (mét het weekwater) aan de kook brengen en 2 uur zachtjes laten koken. Daarna de rookworst en de rozijnen toevoegen en alles nog een uur zachtjes laten koken. Vervolgens het rookspek in dobbelsteentjes snijden en de worst uit de pan in plakjes snijden. Spek en worst in de pan doen. Dan de fijngesneden kruiden toevoegen en - al roerend - nog even goed doorwarmen. Voeg als laatste de karnemelk toe, nadat de kruudmoes al een beetje is afgekoeld. Dat voorkomt dat de karnemelk gaat schiften. Soms voegt men als extra ook nog een beetje bloem toe om schiften van de karnemelk te voorkomen of om de kruudmoes op de juiste dikte te krijgen.

Serveren
Serveer de kruudmoes in diepe soepborden en geef er stroop bij.

Auteur: 
Gert van Leeuwen